Co podnosi inflację? Przyczyny i jak ją ograniczyć

Od kilku lat widzisz rosnące rachunki i wyższe ceny w sklepie, ale wciąż zastanawiasz się, co tak naprawdę podnosi inflację? Z tego artykułu dowiesz się, skąd biorą się podwyżki cen, kto za nie płaci i jak można je ograniczać w praktyce. Poznasz też sposoby, które pomagają ochronić Twoje oszczędności przed spadkiem wartości pieniądza.

Co realnie podnosi inflację w gospodarce?

Inflacja nie pojawia się znikąd. Za wzrostem średniego poziomu cen zawsze stoją konkretne decyzje rządów, banków centralnych, firm i samych konsumentów. Ekonomiści wskazują kilka grup czynników, które najczęściej powodują, że siła nabywcza pieniądza spada, a ceny w sklepach rosną szybciej niż nasze pensje.

W Polsce dobrze było to widać w latach 2020–2023, gdy inflacja wymknęła się z przedziału, który Narodowy Bank Polski uznaje za cel. Wtedy nałożyły się na siebie zjawiska globalne, jak drożejące surowce, oraz krajowe, w tym ekspansywna polityka fiskalna i bardzo niskie stopy procentowe. W efekcie realna czyli uwzględniająca inflację stopa procentowa NBP przez wiele miesięcy była ujemna, a oszczędzanie na zwykłym koncie przestało się opłacać.

Wzrost kosztów produkcji

Jednym z najczęstszych powodów inflacji jest wzrost kosztów produkcji. Gdy drożeje ropa, gaz czy metale, firmy płacą więcej za energię i surowce. Do tego dochodzą podwyżki płac w sektorach, gdzie brakuje pracowników albo rosną oczekiwania płacowe. Przedsiębiorstwa nie działają charytatywnie. Przerzucają wyższe koszty na klientów, czyli na Ciebie.

Taka inflacja to tzw. inflacja kosztowa. Występuje, gdy firmy podnoszą ceny nie dlatego, że popyt jest wyjątkowo silny, ale dlatego, że inaczej nie utrzymają marży. Jeśli jednocześnie słabnie waluta krajowa, importowane surowce i części stają się jeszcze droższe. Efekt? Podwyżki cen w wielu branżach jednocześnie i wrażenie, że wszystko drożeje w tym samym czasie.

Nadmierny popyt i „zbyt tani” pieniądz

Drugi mechanizm to inflacja popytowa. Pojawia się, gdy ludzie i firmy chcą kupować więcej niż gospodarka jest w stanie wyprodukować. Kiedy w portfelach jest dużo gotówki, a produkcja nie nadąża, ceny rosną najszybciej tam, gdzie brakuje towarów i usług. To trochę jak licytacja: więcej chętnych bije się o tę samą liczbę produktów.

Na taki nadmierny popyt często pracuje polityka państwa. Obniżki podatków w czasie wysokiej inflacji, masowe transfery socjalne czy nagły wzrost wydatków rządowych dokładają do obiegu kolejne miliardy. Jeśli jednocześnie bank centralny utrzymuje niskie stopy procentowe, kredyt jest tani, więc rosną zarówno zakupy konsumpcyjne, jak i inwestycje. Bez podwyżek stóp ten mechanizm potrafi mocno przyspieszyć wzrost cen.

Polityka rządu i banku centralnego

Polityka fiskalna i monetarna potrafi inflację zarówno hamować, jak i podkręcać. Kiedy rząd finansuje wysoki deficyt budżetowy dodrukiem pieniądza lub agresywnym zadłużaniem się, w gospodarce pojawia się więcej środków, które „gonią” ograniczoną ilość dóbr. W polskich dokumentach, takich jak Wieloletni Plan Finansowy Państwa 2022–2025, widać, że deficyt strukturalny ma być powyżej zalecanego przez Unię poziomu 1% PKB. To oznacza trwale luźniejszą politykę fiskalną.

Bank centralny z kolei wpływa na inflację głównie przez decyzje o stopach procentowych. Gdy Rada Polityki Pieniężnej zbyt długo utrzymuje stopę referencyjną na niskim poziomie, realna stopa procentowa staje się ujemna. Taka sytuacja utrzymywała się w Polsce od marca 2019 roku przez ponad trzy lata. Wtedy trzymanie gotówki i lokat jest po prostu stratne, więc część osób ucieka w nieruchomości, złoto czy akcje, co jeszcze podbija ceny aktywów.

Oczekiwania inflacyjne i psychologia rynku

Czy sama obawa przed inflacją może ją podnosić? Wbrew pozorom tak. Gdy firmy spodziewają się wzrostu kosztów, często podnoszą ceny „z wyprzedzeniem”. Robią to, by zabezpieczyć się przed przyszłymi podwyżkami energii lub płac. Konsumenci też nie pozostają bierni. Jeśli w mediach słyszą o planowanych podwyżkach cen, przyspieszają większe zakupy.

Taki wyścig z czasem tworzy spiralę, w której oczekiwania inflacyjne same stają się źródłem inflacji. Związkowcy domagają się jeszcze wyższych płac, bo „i tak wszystko zdrożeje”. Firmy uwzględniają te oczekiwania w cennikach. Bank centralny musi wtedy działać mocniej, niż gdyby reagował wcześniej. Stąd ważna rola komunikacji NBP i rządu – nie chodzi tylko o poziom stóp, ale także o to, jak decyzje są tłumaczone opinii publicznej.

Czynniki zewnętrzne i cła

Na inflację w Polsce wpływają też decyzje podejmowane daleko od Warszawy. Wojny, kryzysy energetyczne, zerwane łańcuchy dostaw czy decyzje o wysokich cłach importowych bezpośrednio przekładają się na ceny. Przykładem są plany wprowadzenia przez Donalda Trumpa ceł na towary z Chin na poziomie nawet 60%. Analitycy Bloomberga szacują, że takie cła mogłyby przynieść USA od 40 do 85 mld dolarów rocznie w pierwszym roku, ale rachunek za to w dużej mierze zapłacą konsumenci.

Wyższe cła oznaczają wyższe koszty importu. Firmy albo przenoszą produkcję do droższych lokalizacji, albo podnoszą ceny towarów. W krótkim czasie podbija to inflację – cła są de facto dodatkowym podatkiem. Fundacja Podatkowa w USA szacuje, że tak agresywna polityka celna obniżyłaby tempo wzrostu gospodarczego o 0,2 punktu procentowego rocznie i zmniejszyła zatrudnienie o ponad 140 tys. miejsc pracy. Dla Polski takie globalne ruchy oznaczają słabszy eksport i wyższe koszty części importowanych.

Jakie rodzaje inflacji najczęściej spotykasz?

Ekonomiści opisują inflację na dwa sposoby. Pierwszy dotyczy źródeł zjawiska, drugi skali wzrostu cen. Dzięki temu łatwiej zrozumieć, czy mamy do czynienia z łagodnym wzrostem cen, czy z sytuacją zagrażającą stabilności całej gospodarki.

Od źródeł inflacji zależy, jakie narzędzia polityki gospodarczej mają sens. Inaczej muszą działać rządy i banki centralne przy inflacji popytowej, inaczej przy strukturalnej i kosztowej. Inaczej zachowują się też firmy i gospodarstwa domowe, gdy inflacja pełzająca przechodzi w galopującą albo w stagflację połączoną z bezrobociem.

Inflacja popytowa, kosztowa i strukturalna

Inflacja popytowa pojawia się, gdy w gospodarce jest za dużo pieniądza w stosunku do dostępnych dóbr. Silnie rosną dochody, państwo zwiększa transfery, kredyt jest tani, a produkcja nie nadąża. Wtedy sklepy i usługodawcy widzą, że klienci i tak zapłacą więcej, więc testują wyższe ceny. Tak bywało po programach stymulacyjnych w wielu krajach po pandemii.

Inflacja kosztowa wyrasta z rosnących kosztów: energii, surowców, pracy, podatków pośrednich. Firmy bronią się przed spadkiem zysków, podnosząc ceny. W Polsce takim impulsem były choćby skoki cen energii i paliw oraz zaburzenia transportu międzynarodowego. Z kolei inflacja strukturalna wiąże się z niedopasowaniem gospodarki do nowych warunków, na przykład gdy konsumenci chcą więcej usług cyfrowych, a struktura produkcji nadal opiera się na tradycyjnym przemyśle.

Inflacja pełzająca, krocząca, galopująca i hiperinflacja

Z punktu widzenia Twojego portfela prawdopodobnie najważniejsze jest tempo wzrostu cen. Przy inflacji pełzającej rzędu do 5% rocznie ceny zmieniają się wolno. Dla wielu banków centralnych to akceptowalny poziom, bo niewielki spadek siły nabywczej zachęca do inwestowania i nie paraliżuje decyzji konsumentów.

Inflacja krocząca to już kilka–kilkanaście procent rocznie. Wtedy podwyżki cen stają się widoczne nawet z miesiąca na miesiąc. Inflacja galopująca przekracza kilkadziesiąt procent rocznie, co niszczy zdolność firm i gospodarstw domowych do planowania. Najostrzejszą formą jest hiperinflacja, czyli wzrost cen o setki lub tysiące procent. Historia Niemiec z początku lat 20. XX wieku czy Zimbabwe z pierwszej dekady XXI wieku pokazuje, że wtedy pieniądz przestaje pełnić funkcję miernika wartości.

Stagflacja i deflacja

Najtrudniejsze dla decydentów jest połączenie wysokiej inflacji z bezrobociem i stagnacją, czyli stagflacja. Podwyżki stóp procentowych mogą ograniczyć wzrost cen, ale jednocześnie pogłębiają spowolnienie i zwiększają problemy firm. W takich warunkach potrzeba bardzo precyzyjnego miksu polityki fiskalnej i monetarnej.

Po przeciwnej stronie skali leży deflacja, czyli spadek ogólnego poziomu cen. Brzmi przyjemnie, ale w praktyce może prowadzić do spirali odkładania zakupów i recesji. W czasie Wielkiego Kryzysu w latach 30. XX wieku w USA i Europie spadki cen szły w parze z masowym bezrobociem i falą bankructw. Firmy nie zarabiały, bo konsumenci czekali na jeszcze niższe ceny.

Jak inflacja wpływa na Twoje finanse?

Wzrost cen to nie tylko wyższe rachunki. Inflacja zmienia sposób, w jaki warto oszczędzać, inwestować i zadłużać się. Uderza w niektóre grupy mocniej niż w inne. Korzystają z niej zadłużeni, tracą posiadacze gotówki i nisko oprocentowanych lokat.

Bank centralny, podnosząc stopy procentowe, próbuje schłodzić popyt i ograniczyć tempo wzrostu cen. Dla Ciebie oznacza to często wyższe raty kredytów i droższe finansowanie inwestycji. Równocześnie rosną odsetki od nowych lokat, choć przy wysokiej inflacji jeszcze przez długi czas mogą nie nadążać za realnym spadkiem wartości pieniądza.

Pozytywne i negatywne skutki inflacji

Umiarkowana inflacja potrafi wspierać aktywność gospodarczą. Firmy chętniej inwestują, bo oczekują, że w przyszłości sprzedadzą swoje produkty drożej. Konsumenci nie odkładają wszystkich zakupów, bo widzą, że za rok za to samo zapłacą więcej. W takich warunkach rosną też często ceny aktywów, co pomaga posiadaczom mieszkań, akcji czy funduszy inwestycyjnych.

Przy wysokiej inflacji zaczynają dominować efekty uboczne. Płace często nie nadążają za cenami, a osoby o stałych dochodach, np. emeryci, tracą realnie z miesiąca na miesiąc. Firmom trudniej planować inwestycje, bo nie wiedzą, jakie koszty energii, płac i finansowania zobaczą za rok. Ryzyko błędnych decyzji rośnie, a wraz z nim skłonność do odkładania projektów.

Wpływ na oszczędności i inwestycje

Inflacja wprost obniża realną wartość oszczędności trzymanych w gotówce i na nisko oprocentowanych lokatach. Jeśli ceny rosną 6% rocznie, a oprocentowanie konta daje Ci 2%, to po roku realnie możesz kupić mniej, nawet jeśli na wyciągu z banku widzisz wyższą kwotę. Taka sytuacja zniechęca do prostego oszczędzania i pcha część osób w stronę bardziej ryzykownych instrumentów.

Wielu doradców finansowych radzi dywersyfikować majątek. Chodzi o to, by część środków była bezpieczna i płynna, a część miała szansę przynieść stopę zwrotu wyższą niż inflacja. W polskich warunkach mogą to być na przykład obligacje skarbowe indeksowane inflacją, nieruchomości na wynajem czy fundusze inwestycyjne i ETF-y skoncentrowane na surowcach lub rynkach zagranicznych.

W praktyce strategie ochrony oszczędności przed inflacją często opierają się na kilku powtarzających się elementach, które warto łączyć w jednym portfelu:

• część środków na koncie oszczędnościowym lub krótkoterminowych lokatach,
• zakup obligacji skarbowych, w tym indeksowanych inflacją,
• udział w funduszach inwestycyjnych lub ETF-ach o zróżnicowanym profilu ryzyka,
• inwestycje w nieruchomości albo REIT-y, jeśli dostęp do rynku mieszkań jest utrudniony.

Realna stopa procentowa ma dla Twoich oszczędności większe znaczenie niż sam poziom inflacji, bo to ona pokazuje, czy po roku możesz kupić więcej, czy mniej za zgromadzony kapitał.

Jak bank centralny i rząd mogą ograniczać inflację?

Gdy inflacja wymyka się spod kontroli, kluczową rolę odgrywa polityka monetarna Narodowego Banku Polskiego i działania fiskalne rządu. Obie strony mają własne narzędzia, ale ich skuteczność zależy od tego, czy są używane spójnie. Gdy bank centralny hamuje gospodarkę stopami, a rząd jednocześnie zwiększa deficyt, efekty łatwo się znoszą.

W Polsce widać to chociażby w dyskusjach wokół momentu pierwszej obniżki stóp procentowych po okresie intensywnych podwyżek. Część członków Rady Polityki Pieniężnej, jak Przemysław Litwiniuk czy Cezary Kochalski, zwraca uwagę na konieczność obserwacji trwałości spadku inflacji i presji płacowej, zanim zacznie się cykl luzowania polityki monetarnej.

Narzędzia polityki monetarnej

Podstawowym instrumentem banku centralnego są stopy procentowe. Ich podwyżka podnosi koszt kredytu, studzi popyt i z czasem ogranicza tempo wzrostu cen. Jednocześnie zwiększa atrakcyjność lokat i obligacji, co zachęca do oszczędzania. Gdy inflacja spada w okolice celu, możliwe są obniżki stóp, które zmniejszają ciężar rat kredytowych i wspierają inwestycje.

NBP ma też do dyspozycji operacje otwartego rynku, w tym sprzedaż i zakup obligacji skarbowych, które zmieniają ilość pieniądza w obiegu. Może interweniować na rynku walutowym, by stabilizować kurs złotego. Silniejsza waluta ogranicza ceny importowanych paliw i surowców, ale jednocześnie utrudnia eksport. Zbyt agresywna obrona kursu wymagałaby dużych rezerw walutowych i mogłaby być tylko działaniem krótkoterminowym.

Narzędzia polityki fiskalnej

Rząd wpływa na inflację przede wszystkim przez wydatki i podatki. Ograniczenie inwestycji publicznych, dotacji i transferów społecznych zmniejsza popyt w gospodarce. Z kolei podwyżka podatków pośrednich jak VAT czy akcyza początkowo podbija ceny, ale w dłuższym okresie uszczupla dochody do dyspozycji, co ogranicza konsumpcję. Dlatego przy wysokiej inflacji tymczasowe obniżki VAT na paliwa czy energię dają zwykle krótkotrwałą ulgę.

W latach 2022–2023 redukcja podatków w Polsce miała często efekt odwrotny do zamierzonego. Tarcze antyinflacyjne obniżały wskaźnik CPI na chwilę, ale jednocześnie zwiększały deficyt sektora finansów publicznych. Niektóre zmiany w PIT, w ramach Polskiego Ładu, oznaczały pozostawienie w kieszeniach podatników dodatkowych 15 mld zł. W warunkach wysokiej inflacji i dużego deficytu fiskalnego taki ruch był szeroko krytykowany przez ekonomistów.

Wspólne działanie polityki monetarnej i fiskalnej można dobrze porównać, korzystając z prostego zestawienia ich podstawowych narzędzi i skutków dla inflacji:

Gdy rząd zwiększa deficyt strukturalny przy wysokiej inflacji, bank centralny musi podnosić stopy mocniej i na dłużej, co w końcu mocniej uderza w kredytobiorców i rynek pracy.

Jak Ty możesz ograniczać wpływ inflacji na swój portfel?

Na decyzje NBP czy rządu nie masz bezpośredniego wpływu. Możesz jednak dobrze przygotować swój domowy budżet na okres, gdy inflacja rośnie szybciej niż nominalne wynagrodzenia. W praktyce liczy się nie tylko wybór produktów finansowych, ale też codzienne decyzje zakupowe i sposób planowania wydatków.

Pomagają w tym proste nawyki: śledzenie wskaźnika CPI i realnego oprocentowania lokat, regularne odkładanie części dochodu, ale też unikanie impulsywnych kredytów konsumpcyjnych. W okresach podwyższonych stóp procentowych zadłużenie na zmienny procent potrafi bardzo szybko zwiększyć miesięczne obciążenie domowego budżetu.

Ochrona oszczędności przed inflacją

Najpierw warto oszacować, jaka część środków ma pozostać płynna na „czarną godzinę”, a jaka może pracować w dłuższym horyzoncie. Poduszka bezpieczeństwa zwykle trafia na konto oszczędnościowe albo krótkoterminową lokatę. Pozostałą część można rozłożyć między różne formy inwestowania, których stopa zwrotu ma szansę pokonać inflację w kilkuletnim okresie.

Na polskim rynku taką rolę pełnią między innymi obligacje skarbowe indeksowane inflacją, fundusze globalnych akcji, nieruchomości na wynajem czy fizyczne złoto. Coraz częściej pojawiają się też rozwiązania łączące ochronę ubezpieczeniową z komponentem inwestycyjnym, jak polisy z funduszem kapitałowym. Każde z tych rozwiązań niesie inny poziom ryzyka, ale ich połączenie zmniejsza wpływ jednego scenariusza gospodarczego na cały majątek.

W codziennym życiu na ograniczenie wpływu inflacji na Twoje finanse wpływa też sposób, w jaki kupujesz i planujesz wydatki, zwłaszcza w kategoriach najmocniej rosnących w koszyku inflacyjnym GUS, jak żywność czy energia:

1. porównywanie cen między sklepami zamiast automatycznego wyboru najbliższej placówki,
2. zakupy większych opakowań trwałych produktów, gdy pojawiają się promocje,
3. inwestycje w energooszczędne rozwiązania w domu, które obniżają rachunki,
4. ograniczanie „małych przyjemności” kupowanych odruchowo, jak codzienna kawa na mieście.

W oficjalnym koszyku inflacyjnym, który GUS aktualizuje co roku, największy udział mają wydatki na żywność, mieszkanie i nośniki energii, transport oraz zdrowie. To tam często najszybciej widać zmiany cen, które uderzają w portfele gospodarstw domowych. Świadome zarządzanie wydatkami w tych obszarach może dać w skali roku kwotę, która zrównoważy część strat wynikających ze wzrostu inflacji.