Jaki kraj ma najniższe PKB? Najbiedniejsze państwa świata

Szokuje cię informacja, że PKB na osobę w niektórych krajach nie przekracza kilkuset dolarów rocznie? W tym tekście zobaczysz, gdzie jest dziś najtrudniej o godne życie. Przeczytasz też, jak wygląda codzienność w państwach, które otwierają listę najbiedniejszych gospodarek świata.

Co oznacza, że kraj ma najniższe PKB?

Gdy mówimy o najbiedniejszych państwach świata, najczęściej opieramy się na wskaźniku PKB per capita. To po prostu wartość produktu krajowego brutto na jednego mieszkańca, liczona zwykle w dolarach amerykańskich. Im niższa jest ta wartość, tym mniejsza przeciętna produkcja dóbr i usług w przeliczeniu na osobę, a więc także mniejsze dochody przeciętnego obywatela.

Międzynarodowy Fundusz Walutowy (IMF) regularnie aktualizuje takie zestawienia. W oparciu o jego dane można wskazać ranking: Burundi – 307,87 USD, Sierra Leone – 471,61 USD, Malawi – 482,55 USD, Republika Środkowoafrykańska – 515,48 USD, Madagaskar – 539,64 USD, Somalia – 561,41 USD, Sudan Południowy – 569,41 USD, Niger – 573,57 USD, Mozambik – 578,91 USD, Erytrea – 699,44 USD. Widzisz od razu jedną wspólną cechę – wszystkie te kraje leżą w Afrce Subsaharyjskiej i od lat borykają się z ubóstwem, konfliktami i słabą infrastrukturą.

Samo PKB per capita nie mówi jednak wszystkiego o jakości życia. ONZ wykorzystuje też Wskaźnik Rozwoju Społecznego HDI, który uwzględnia długość życia, poziom edukacji i dochody. Zestawiając PKB per capita z HDI widać, że najbiedniejsze państwa świata mają nie tylko bardzo niskie dochody, ale także krótszą średnią długość życia, wysoki poziom analfabetyzmu i wyraźne braki w systemach ochrony zdrowia.

Jaki kraj jest dziś najbiedniejszy na świecie?

Według najnowszych danych IMF najniższe PKB per capita na świecie ma Burundi. To niewielkie państwo we wschodniej Afryce, bez dostępu do morza, z gęstością zaludnienia sięgającą około 412 osób na km². PKB na głowę wynosi tam zaledwie 307,87 USD, co oznacza kilkadziesiąt dolarów miesięcznie na osobę w przeliczeniu na siłę nabywczą dolara.

Gospodarka Burundi opiera się niemal wyłącznie na rolnictwie. Jeszcze pod koniec lat 80. nawet 91% aktywnych zawodowo pracowało na roli, co utrwaliło się do dziś. Uprawia się głównie kawę, herbatę, a także podstawowe rośliny żywnościowe. Kraj ma też zasoby surowcowe, takie jak kobalt czy miedź, ale brak stabilności i kapitału sprawia, że nie przekładają się one na szybki wzrost.

Przez dekady Burundi dotykały konflikty etniczne i napięcia polityczne, które zniszczyły infrastrukturę i wypchnęły wiele osób poza formalny rynek pracy. Wysoka gęstość zaludnienia przy ograniczonych gruntach rolnych prowadzi do fragmentacji gospodarstw i bardzo niskiej wydajności produkcji. Niedobór inwestycji w edukację i zdrowie sprawia z kolei, że wskaźnik HDI pozostaje na końcowych pozycjach światowego rankingu.

Dlaczego Burundi wypada tak słabo?

Można wskazać kilka konkretnych powodów, dla których Burundi od lat pozostaje na dnie rankingów PKB per capita. Po pierwsze – brak dostępu do morza znacząco utrudnia handel i zwiększa koszty importu. Każdy kontener z towarem musi przejść przez sąsiednie kraje, co podnosi ceny i obniża konkurencyjność lokalnych firm.

Po drugie, gospodarka jest mało zróżnicowana. Dominacja rolnictwa – wrażliwego na susze i inne skutki zmian klimatycznych – sprawia, że każdy gorszy sezon wegetacyjny automatycznie oznacza problemy z żywnością i spadek dochodów. Po trzecie, długotrwałe konflikty wewnętrzne zniechęciły inwestorów zagranicznych, a ograniczone wpływy podatkowe utrudniają finansowanie infrastruktury, szkół czy szpitali.

Burundi z PKB per capita na poziomie 307,87 USD jest obecnie uważane za najbiedniejszy kraj świata, a ponad 75% ludności żyje tam w skrajnym ubóstwie.

Jak wyglądają kolejne miejsca w rankingu najbiedniejszych państw?

Tuż za Burundi plasuje się kilka krajów, które zmagają się z podobnymi wyzwaniami: słabą administracją, konfliktami i uzależnieniem od eksportu surowców lub płodów rolnych. W wielu z nich widać też bardzo niski poziom HDI, wysoki udział rolnictwa w PKB oraz niską urbanizację.

Warto spojrzeć nie tylko na suche liczby, ale i na strukturę gospodarki, historię konfliktów czy czynniki klimatyczne. Te elementy składają się na obraz krajów, w których rozwój od dziesięcioleci spowalniają powtarzające się kryzysy humanitarne, epidemie i niestabilne rządy.

Sierra Leone

Sierra Leone, położone w Afryce Zachodniej nad Oceanem Atlantyckim, ma PKB per capita 471,61 USD i zajmuje jedno z czołowych miejsc w gronie najbiedniejszych państw. Choć kraj znany jest z diamentów i innych surowców, bogactwo naturalne nie przełożyło się na dobrobyt mieszkańców. W latach 1991–2002 trwała tam brutalna wojna domowa między Zjednoczonym Frontem Rewolucyjnym a siłami rządowymi.

Konflikt ten, dobrze znany między innymi z filmu „Krwawy diament”, zniszczył infrastrukturę, sparaliżował administrację i pozbawił środków do życia tysiące ludzi. Po wojnie kraj musiał zmierzyć się z kolejnymi ciosami: epidemią Eboli, wysokim bezrobociem i skutkami zmian klimatycznych. Według danych około 40% populacji żyje w skrajnym ubóstwie, a niedostatek szkół i dróg ogranicza szanse młodszych pokoleń.

Malawi

Malawi to śródlądowy kraj we wschodniej Afryce, pozbawiony dostępu do morza. PKB per capita 482,55 USD plasuje go w ścisłej czołówce najbiedniejszych gospodarek. Aż 90% mieszkańców żyje na obszarach wiejskich, co pokazuje, jak silnie kraj opiera się na rolnictwie. Uprawia się tam między innymi fasolę, ryż, kukurydzę, a także rośliny eksportowe, takie jak tytoń czy herbata.

Według danych HDI Malawi zajmuje jedną z dalszych pozycji na świecie, między innymi z powodu wysokiego rozpowszechnienia HIV/AIDS i ograniczonego dostępu do edukacji. Gospodarka jest silnie uzależniona od pomocy Międzynarodowego Funduszu Walutowego i Banku Światowego, bo budżet państwa nie jest w stanie samodzielnie finansować podstawowych programów społecznych. Susze, erozja gleb i szybki przyrost naturalny tylko wzmacniają presję na skromne zasoby.

Republika Środkowoafrykańska

Republika Środkowoafrykańska leży w samym sercu kontynentu, a jej PKB per capita 515,48 USD należy do najniższych na świecie. Paradoks polega na tym, że kraj ten ma złoża diamentów, drewna i innych bogactw naturalnych, a jednocześnie ONZ zalicza go do grupy państw najsłabiej rozwiniętych. Według danych HDI z 2021 roku kraj zajmuje jedno z ostatnich miejsc – około 188. pozycji globalnie.

Gospodarka opiera się w dużej mierze na rolnictwie – uprawia się tu między innymi kawę, kukurydzę czy orzechy arachidowe. 71% ludności żyje poniżej granicy ubóstwa, a ponad 80 grup etnicznych, zamieszkujących terytorium państwa, od lat doświadcza napięć i konfliktów. Brak sprawnej infrastruktury drogowej i energetycznej utrudnia nie tylko rozwój przemysłu, ale też dostęp do szkół i szpitali.

Madagaskar

Madagaskar, piąte co do wielkości państwo wyspiarskie świata na Oceanie Indyjskim, kojarzy się z rajskimi plażami i przyrodą. W rankingu biedy również zajmuje jednak bardzo wysoką pozycję. PKB per capita szacuje się na około 1719 USD, a HDI na poziomie 0,501 (173. miejsce na świecie). To pokazuje wyraźny kontrast między zasobami naturalnymi a realnym poziomem życia mieszkańców.

Gospodarka Madagaskaru jest w ogromnej części rolnicza – około 75% osób zdolnych do pracy jest zatrudnionych w rolnictwie. Kraj jest światowym liderem w produkcji wanilii, uprawia się tam także bawełnę, banany, trzcinę cukrową i cytrusy. Rozwija się turystyka, ale niestabilność polityczna, wysoki poziom korupcji i brak nowoczesnej infrastruktury drogowej czy energetycznej mocno ograniczają możliwości rozwojowe. Zmiany klimatyczne przynoszą tam zarówno długotrwałe susze, jak i gwałtowne powodzie, co uderza w rolników i podnosi ceny żywności.

Jak ubóstwo łączy się z konfliktami i klimatem?

W wielu najbiedniejszych krajach świata bieda nie jest jedynie efektem słabego zarządzania gospodarką. To wynik nałożenia się wojen domowych, katastrof humanitarnych, chorób zakaźnych i coraz bardziej odczuwalnych zmian klimatycznych. Szczególnie dobrze widać to w takich państwach jak Somalia, Sudan Południowy, Niger, Mozambik czy Erytrea.

W Somalii trwająca od ponad trzech dekad wojna domowa doprowadziła kraj do ruiny. Niestabilna sytuacja polityczna przekłada się na niemal całkowity brak zaufania inwestorów i słaby system usług publicznych. UNICEF szacuje, że w regionie tzw. Rogu Afryki około 1,7 mln dzieci cierpi głód, a w samej Somalii blisko 387 tys. najmłodszych wymaga pilnej pomocy medycznej z powodu niedożywienia. Do tego dochodzi kryzys żywnościowy związany z ograniczonym eksportem zboża z Ukrainy i Rosji – głównych dostawców pszenicy na Półwysep Somalijski.

Sudan Południowy

Sudan Południowy, który formalnie powstał 9 lipca 2011 roku, uchodzi za najmłodsze państwo świata. Jego gospodarka opiera się głównie na eksporcie ropy naftowej, dopełnianym przez produkcję orzeszków ziemnych, sorgo, trzciny cukrowej i bananów. Mimo tego PKB per capita 569,41 USD nadal lokuje ten kraj bardzo wysoko na liście najbiedniejszych gospodarek.

W 1998 roku katastrofa humanitarna spowodowana konfliktami i suszą doprowadziła do śmierci około 70 tysięcy osób z powodu niedożywienia. Dziś ponad połowa mieszkańców wciąż nie ma dostępu do wody pitnej, a kolejne susze i powodzie niszczą plony i infrastrukturę. Wysoka zależność od eksportu ropy sprawia też, że każde wahanie cen na światowych rynkach natychmiast odbija się na dochodach budżetu.

Niger, Mozambik i Erytrea

Niger to państwo w Afryce Zachodniej o PKB per capita rzędu 573,57 USD. Rolnictwo zapewnia pracę około 90% aktywnych zawodowo, ale kraj jest też jednym z największych światowych producentów uranu. Pod względem wydobycia ustępuje jedynie Kazachstanowi, Kanadzie, Australii i Namibii. Mimo to wysokie tempo przyrostu naturalnego, susze i brak rozwiniętej infrastruktury powodują, że Niger wciąż znajduje się w gronie najbiedniejszych państw.

Mozambik, położony na południowo-wschodnim krańcu Afryki, również ma bardzo niskie PKB per capita – około 1338 USD. Kraj dysponuje bogatymi zasobami węgla kamiennego, gazu ziemnego i energii wodnej, a jednocześnie jest znaczącym eksporterem owoców morza. Przez wieki był kolonią portugalską, a po uzyskaniu niepodległości borykał się z wojną domową, co spowolniło rozwój infrastruktury i usług.

Erytrea, leżąca we wschodniej Afryce, zamyka listę dziesięciu najbiedniejszych krajów świata z PKB per capita na poziomie 699,44 USD. Wieloletnia wojna z sąsiednią Etiopią miała katastrofalne skutki dla gospodarki. Dopiero w ostatnich latach kraj powoli się odradza, inwestując w przemysł spożywczy, włókienniczy i skórzany. Ponad 50% ludności pracuje dziś w sektorze usług, co wyróżnia Erytreę na tle typowo rolniczych gospodarek regionu.

• wojna domowa niszczy infrastrukturę i wypiera ludzi z domów,
• susze i powodzie powodują utratę plonów i głód,
• choroby zakaźne obciążają słabe systemy ochrony zdrowia,
• brak dróg i sieci energetycznej ogranicza handel i edukację.

Które kraje są biedne, ale nie trafiają do rankingu IMF?

W zestawieniach Międzynarodowego Funduszu Walutowego nie znajdziesz wszystkich państw, w których poziom życia jest bardzo niski. Zdarza się, że ze względu na brak wiarygodnych danych w rankingu brakuje takich krajów jak Afganistan czy Korea Północna. W obu przypadkach skala ubóstwa i ograniczony dostęp do dóbr podstawowych jest wysoka, ale brak przejrzystości uniemożliwia dokładne porównanie ich z innymi gospodarkami.

Afganistan po latach wojny i zmian władzy zmaga się z dramatycznym odpływem specjalistów, załamaniem systemu ochrony zdrowia i ograniczonym dostępem do edukacji dziewcząt. Z kolei Korea Północna prowadzi politykę silnej izolacji, nie publikuje wiarygodnych danych o PKB per capita ani o poziomie konsumpcji, co utrudnia ocenę realnej skali biedy. Dlatego w rankingach IMF czy Banku Światowego nadal dominują kraje afrykańskie, choć rzeczywista mapa ubóstwa jest jeszcze bardziej złożona.

Brak danych statystycznych nie oznacza braku biedy – oznacza jedynie, że nie da się jej dokładnie policzyć i porównać z innymi krajami.

Jak na tle świata wypada Europa?

Choć w Europie przeciętny poziom dochodów jest znacznie wyższy niż w Afryce, także tutaj są państwa, które na tle kontynentu wypadają bardzo słabo. Najbiedniejszym krajem w ujęciu PKB per capita wciąż pozostaje Kosowo, a wśród członków Unii Europejskiej – Bułgaria. Różnice w dochodach między krajami kontynentu są więc nadal bardzo wyraźne.

Kosowo, najmłodsze państwo Europy utworzone po rozpadzie dawnej Jugosławii, ma PKB per capita na poziomie około 5560 USD. Niepodległość ogłoszoną w 2008 roku uznało niespełna 100 państw, między innymi Stany Zjednoczone i Polska. Trwałe napięcia między Serbami i Albańczykami, a także ograniczony napływ inwestycji zagranicznych, przekładają się na niskie płace i wysokie bezrobocie. Co ciekawe, oficjalną walutą jest tam euro, mimo że kraj nie należy do Unii Europejskiej, a dopiero w 2022 roku złożył formalny wniosek o członkostwo.

Najbiedniejszy kraj Unii Europejskiej

W gronie państw UE od lat na ostatnim miejscu pod względem PKB per capita pozostaje Bułgaria. Według aktualnych danych wartość ta wynosi około 13 220 USD. Dla porównania w najzamożniejszych krajach Unii wskaźnik ten jest kilkukrotnie wyższy. Bułgaria dołączyła do Wspólnoty w 2007 roku, ale nadal nadrabia zapóźnienia infrastrukturalne i rozwojowe.

Bułgarska gospodarka opiera się na trzech głównych sektorach – rolnictwie, przemyśle i usługach – i jest przez Bank Światowy zaliczana do państw średnio rozwiniętych. Duża część ludności wciąż mieszka na terenach wiejskich, a częste migracje zarobkowe do bogatszych krajów Unii osłabiają lokalny rynek pracy. Mimo tego nawet Bułgaria, będąca w ogonie UE, pozostaje znacznie bogatsza niż kraje takie jak Burundi czy Sierra Leone, gdzie roczne PKB na osobę jest kilkanaście razy niższe.

• Ranking IMF opiera się na porównywalnych danych PKB per capita,
• HDI dodaje kontekst długości życia i edukacji,
• Afryka Subsaharyjska skupia większość najbiedniejszych państw,
• Europa ma własnych „biednych”, ale ich dochody są wielokrotnie wyższe niż w krajach afrykańskich.