Podatek bankowy – co to jest i kogo dotyczy?
Podatek bankowy to danina od aktywów wybranych instytucji finansowych, a nie podatek od ich zysku. W Polsce obowiązuje od 1 lutego 2016 roku i może pośrednio wpływać na ceny kredytów, ponieważ banki uwzględniają część tego kosztu w marżach.
Czym jest podatek bankowy?
Oficjalna nazwa tej daniny to podatek od niektórych instytucji finansowych. Potoczne określenie „podatek bankowy” jest więc skrótem myślowym, ponieważ przepisy obejmują nie tylko banki. Podstawą opodatkowania jest wartość aktywów, a nie osiągnięty dochód. To odróżnia tę daninę od podatku dochodowego od osób prawnych, czyli CIT.
Podatek został wprowadzony ustawą o podatku od niektórych instytucji finansowych. Co do zasady płaci się go od nadwyżki aktywów ponad ustawowy próg, po uwzględnieniu przewidzianych odliczeń. Stawka podstawowa wynosi 0,0366% podstawy opodatkowania miesięcznie, co odpowiada 0,44% w ujęciu rocznym.
Kto płaci podatek bankowy?
Ustawa wskazuje zamknięty katalog podatników. Oznacza to, że podatek nie obejmuje automatycznie każdej firmy działającej w sektorze finansowym. Daniną objęte są:
- banki krajowe, oddziały banków zagranicznych i oddziały instytucji kredytowych
- spółdzielcze kasy oszczędnościowo-kredytowe, czyli SKOK-i
- krajowe zakłady ubezpieczeń i zakłady reasekuracji
- oddziały zagranicznych zakładów ubezpieczeń i reasekuracji oraz ich główne oddziały
- instytucje pożyczkowe w rozumieniu ustawy o kredycie konsumenckim
Nie każda instytucja z tej grupy zapłaci podatek. Znaczenie ma także wartość jej aktywów. Podmioty, których aktywa nie przekraczają określonego progu, pozostają poza opodatkowaniem.
Jak oblicza się podatek bankowy?
Najprościej ująć mechanizm w trzech krokach: ustala się wartość aktywów, odejmuje ustawowy próg oraz przewidziane prawem pomniejszenia, a następnie stosuje stawkę podatku. Próg nie jest więc stawką podatkową. Próg określa część aktywów wolną od daniny, natomiast stawka mówi, jaki procent pozostałej podstawy należy zapłacić.
Szybki podgląd progów aktywów przedstawia poniższa tabela:
| Typ instytucji | Próg aktywów wolny od podatku | Co podlega opodatkowaniu? |
|---|---|---|
| Banki i SKOK-i | 4 mld zł | Nadwyżka aktywów ponad próg, po ustawowych odliczeniach |
| Zakłady ubezpieczeń i reasekuracji | 2 mld zł | Nadwyżka aktywów ponad próg, po ustawowych odliczeniach |
| Instytucje pożyczkowe | 200 mln zł | Nadwyżka aktywów ponad próg, po ustawowych odliczeniach |
W przypadku banków podstawę można pomniejszać między innymi o fundusze własne oraz określone skarbowe papiery wartościowe, czyli obligacje emitowane przez Skarb Państwa. Przepisy przewidują też inne szczególne pomniejszenia związane z aktywami nabytymi od Narodowego Banku Polskiego, jeżeli spełniają one ustawowe warunki.
Przykładowo, bank posiadający aktywa o wartości 5 mld zł nie płaci podatku od całej tej kwoty. Punktem wyjścia jest nadwyżka ponad próg 4 mld zł, a ostateczna podstawa może być jeszcze niższa po zastosowaniu dopuszczalnych odliczeń.
Jak podatek wpływa na kredyty?
Podatek bankowy jest kosztem działalności banku. Instytucja może próbować pokryć go z własnego wyniku, ale może też uwzględnić go w cenie produktów finansowych. Jednym z możliwych skutków jest wyższa marża kredytowa, czyli część oprocentowania ustalana przez bank ponad stopę referencyjną lub inny wskaźnik bazowy.
Nie oznacza to, że każda zmiana oprocentowania kredytu wynika z tego podatku. Na wysokość rat wpływają również stopy procentowe, ocena ryzyka klienta, wysokość wkładu własnego, koszty finansowania, jakość portfela kredytowego i sytuacja gospodarcza. Dlatego wpływ daniny należy rozpatrywać jako jeden z kilku składników ceny kredytu.
Według analizy Związku Banków Polskich w latach 2016–2024 podatek bankowy odpowiadał średnio za część wzrostu marży kredytowej szacowaną na 19%. Jest to ocena branżowa, a nie uniwersalna reguła dotycząca każdego banku i każdej umowy. Jej sens polega na pokazaniu mechanizmu: im wyższy koszt utrzymywania aktywów, tym większa presja na podniesienie przychodów z działalności kredytowej.
W praktyce na marżę mogą wpływać zwłaszcza:
- koszt pozyskania finansowania przez bank
- ryzyko niewypłacalności klientów i jakość portfela kredytowego
- ryzyko prawne związane z określonymi rodzajami kredytów
- poziom konkurencji między bankami
- koszty regulacyjne i podatkowe, w tym podatek od aktywów
Spór o odliczanie obligacji innych państw UE
Jednym z prawnych problemów dotyczących podatku jest zakres odliczenia skarbowych papierów wartościowych. Obecne przepisy pozwalają pomniejszyć podstawę opodatkowania o określone obligacje Skarbu Państwa. Pojawiła się jednak wątpliwość, czy bank powinien móc odliczać także obligacje emitowane przez inne państwa Unii Europejskiej, na przykład Niemcy, Francję lub Austrię.
W jednej ze spraw organ podatkowy uznał, że takie odliczenie nie przysługuje. Podobne stanowisko zajął Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, wskazując, że przepisy odwołują się do skarbowych papierów wartościowych Skarbu Państwa w rozumieniu ustawy o finansach publicznych.
Bank zakwestionował tę interpretację, powołując się na art. 63 i art. 65 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej. Jego argumentacja opiera się na zasadzie swobody przepływu kapitału. Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że problem wymaga rozstrzygnięcia na poziomie unijnym, i skierował do TSUE pytanie prejudycjalne dotyczące zgodności polskich przepisów z prawem Unii.
Spór nie dotyczy więc samej zasady opodatkowania aktywów, lecz tego, czy preferencja dla polskich obligacji może pomijać papiery wartościowe emitowane przez inne państwa członkowskie. Do czasu ostatecznego rozstrzygnięcia nie należy przedstawiać wyniku tego postępowania jako przesądzonego.
Podatek bankowy pozostaje trwałym elementem polskiego systemu podatkowego. Jego konstrukcja obejmuje aktywa wybranych instytucji, a nie ich zysk, natomiast ekonomiczny koszt daniny może częściowo przenikać do cen kredytów. Jednocześnie zasady odliczania niektórych aktywów, w tym obligacji państw UE, nadal są przedmiotem debaty prawnej i gospodarczej.
