Ile wynosi odprawa emerytalna? Zasady przyznawania świadczenia

Odprawa emerytalna wynosi co najmniej równowartość jednomiesięcznego wynagrodzenia i przysługuje pracownikowi, którego stosunek pracy ustaje w związku z przejściem na emeryturę lub rentę. Sprawdź, jakie warunki trzeba spełnić, jak obliczyć świadczenie i kiedy pracodawca może wypłacić więcej.

Komu przysługuje odprawa emerytalna?

Prawo do odprawy wynika z art. 92¹ Kodeksu pracy. Świadczenie obejmuje osoby zatrudnione na podstawie umowy o pracę, niezależnie od tego, czy umowa była zawarta na czas określony, nieokreślony czy próbny.

Znaczenia nie ma również wielkość firmy ani staż u konkretnego pracodawcy. Pracownik musi jednak spełnić łącznie następujące warunki:

• mieć prawo do emerytury lub renty z tytułu niezdolności do pracy,
• zakończyć stosunek pracy,
• rozwiązać umowę w związku z przejściem na emeryturę albo rentę,
• nie pobrać wcześniej odprawy emerytalnej lub rentowej.

Samo osiągnięcie wieku emerytalnego nie wystarcza. W Polsce wynosi on 60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn, lecz odprawa powstaje dopiero przy ustaniu zatrudnienia związanym z przejściem na świadczenie.

Odprawa emerytalna jest świadczeniem jednorazowym. Pracownik, który już ją otrzymał, co do zasady nie może ponownie nabyć do niej prawa u kolejnego pracodawcy.

Jaki związek musi istnieć między odejściem a emeryturą?

Rozwiązanie umowy może nastąpić z inicjatywy pracownika, pracodawcy albo za porozumieniem stron. Decydujące znaczenie ma to, czy zakończenie zatrudnienia pozostaje w związku z przejściem na emeryturę lub rentę.

Związek ten może być czasowy, przyczynowy albo funkcjonalny. Przykładowo pracownik może najpierw rozwiązać umowę, a następnie bez większej zwłoki złożyć wniosek o emeryturę. Odprawa może przysługiwać także wtedy, gdy umowę rozwiązał pracodawca, jeżeli pracownik niezwłocznie przechodzi na świadczenie.

Świadczenie nie należy się natomiast wtedy, gdy odejście nastąpiło z przyczyny całkowicie niezwiązanej z emeryturą lub rentą. Dotyczy to między innymi rozwiązania umowy bez wypowiedzenia z winy pracownika, jeżeli nie występuje wymagany związek z przejściem na świadczenie.

Ile wynosi odprawa emerytalna?

Ustawowe minimum to jednomiesięczne wynagrodzenie pracownika. Kwota ta jest wartością brutto i nie zależy od długości zatrudnienia ani od stażu pracy w danej firmie.

Wymiar etatu wpływa na wysokość podstawy. Osoba zatrudniona na część etatu otrzymuje odprawę odpowiadającą jej wynagrodzeniu wynikającemu z tego wymiaru, a nie pensji przewidzianej dla pełnego etatu.

Pracodawca może przyznać wyższe świadczenie. Takie rozwiązania mogą wynikać z regulaminu wynagradzania, zakładowego układu zbiorowego pracy, umowy o pracę albo przepisów szczególnych obowiązujących w określonej grupie zawodowej.

Jakie wyższe odprawy przewidują przepisy branżowe?

Niektóre grupy zawodowe korzystają z korzystniejszych zasad niż pozostali pracownicy. Wysokość świadczenia może zależeć od stażu pracy albo szczególnego statusu zawodowego.

W sektorze prywatnym wyższa odprawa może być elementem polityki wynagradzania. Jeżeli firma przewiduje ją w przepisach wewnętrznych, zasady powinny być opisane jasno i stosowane jednakowo wobec osób znajdujących się w porównywalnej sytuacji.

Jak obliczyć podstawę odprawy?

Odprawę ustala się według zasad stosowanych przy obliczaniu ekwiwalentu za urlop wypoczynkowy. Pod uwagę bierze się wynagrodzenie należne w miesiącu nabycia prawa do świadczenia oraz właściwie ustalone składniki zmienne.

Stałe składniki przyjmuje się w wysokości obowiązującej w miesiącu rozwiązania umowy. Zmienne składniki wypłacane za okresy nie dłuższe niż miesiąc co do zasady uwzględnia się jako średnią z trzech miesięcy poprzedzających miesiąc nabycia prawa do odprawy.

Jeżeli wynagrodzenie zmienne znacznie się wahało, można zastosować średnią z dwunastu miesięcy. Metoda zależy od rodzaju składnika i zasad określonych w przepisach dotyczących ekwiwalentu urlopowego.

W podstawie mogą znaleźć się między innymi:

• wynagrodzenie zasadnicze,
• stały dodatek funkcyjny lub stażowy,
• regularna premia wynikająca z obiektywnych zasad,
• prowizje i wynagrodzenie za nadgodziny,
• dodatki za pracę w porze nocnej lub trudnych warunkach.

Nie każda wypłata zwiększa podstawę. Zwykle pomija się świadczenia socjalne, ekwiwalent za pranie odzieży, odprawy z innych tytułów oraz nagrody, które mają charakter całkowicie uznaniowy i nie wynikają z roszczenia pracownika.

Jak wygląda obliczenie na przykładzie?

Pracownik otrzymuje 4500 zł wynagrodzenia zasadniczego i 750 zł stałego dodatku funkcyjnego. W trzech poprzednich miesiącach uzyskał za nadgodziny odpowiednio 238,50 zł, 157,60 zł i 34 zł.

Średnia miesięczna za nadgodziny wynosi 143,37 zł. Jeżeli nie występują inne składniki, podstawa odprawy to:

4500 zł + 750 zł + 143,37 zł = 5393,37 zł brutto.

W przypadku premii kwartalnej albo rocznej sposób obliczenia może wymagać rozłożenia wypłaconej kwoty na miesiące, za które premia przysługuje. Dlatego końcowa wartość zależy nie tylko od daty wypłaty, ale także od okresu, którego dotyczy dany składnik.

Czy umowa zlecenie i B2B dają prawo do odprawy?

Ustawowa odprawa emerytalna dotyczy pracowników w rozumieniu Kodeksu pracy. Osoby wykonujące zadania na podstawie umowy zlecenia, umowy o dzieło albo kontraktu B2B nie nabywają prawa do tego świadczenia na zasadach pracowniczych.

Strony mogą jednak zawrzeć w umowie cywilnoprawnej postanowienie o wypłacie bonusu związanego z zakończeniem współpracy. Taka kwota wynika wtedy z kontraktu, a nie z art. 92¹ Kodeksu pracy, i podlega rozliczeniu właściwemu dla danego źródła przychodu.

Kiedy odprawa nie przysługuje?

Brak prawa do świadczenia może wynikać zarówno z przyczyny zakończenia zatrudnienia, jak i z wcześniejszego wykorzystania tego uprawnienia. Odprawa nie jest wypłacana w szczególności, gdy:

• pracownik nadal pozostaje w zatrudnieniu po uzyskaniu prawa do emerytury lub renty,
• rozwiązanie umowy nie ma związku z przejściem na świadczenie,
• pracownik otrzymał już odprawę emerytalną lub rentową,
• zakończenie pracy prowadzi jedynie do pobierania renty rodzinnej albo świadczenia przedemerytalnego.

Jeżeli pracownik jest zatrudniony równocześnie u kilku pracodawców, a wszystkie stosunki pracy kończą się w związku z tym samym przejściem na emeryturę i w tym samym dniu, mogą powstać szczególne zasady wypłaty. W takich sytuacjach warto sprawdzić aktualne orzecznictwo i dokumentację zatrudnienia.

Kiedy pracodawca powinien wypłacić odprawę?

Najbezpieczniejszym terminem jest dzień ustania stosunku pracy. W praktyce świadczenie może zostać wypłacone razem z ostatnim wynagrodzeniem, jeżeli taki termin wynika z przyjętej organizacji wypłat i nie narusza praw pracownika.

Opóźnienie może powodować obowiązek zapłaty odsetek ustawowych. Pracownik może również wystąpić z roszczeniem do sądu pracy albo powiadomić Państwową Inspekcję Pracy.

Pracodawca powinien przed wypłatą sprawdzić dokumenty pracownicze, ustalić przyczynę rozwiązania umowy i zweryfikować, czy odprawa nie została już wcześniej wypłacona.

Jak rozliczyć odprawę podatkowo?

Odprawa emerytalna jest przychodem ze stosunku pracy. Co do zasady podlega opodatkowaniu podatkiem dochodowym od osób fizycznych, dlatego pracodawca oblicza i pobiera zaliczkę na PIT według sytuacji podatkowej pracownika.

Świadczenie nie stanowi podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne ani zdrowotne. Oznacza to, że od odprawy nie nalicza się składek emerytalnych, rentowych, chorobowych, wypadkowych i zdrowotnych.

W określonych przypadkach pracownik może korzystać z ulgi dla pracujących seniorów. Jeżeli spełnia jej warunki, odprawa może być objęta zwolnieniem z PIT. Pracodawca powinien ocenić tę kwestię na podstawie oświadczeń i danych podatkowych pracownika.

Odprawa emerytalna jest wolna od składek ZUS, ale co do zasady podlega PIT. Kwota brutto i kwota otrzymana na konto mogą się więc różnić.

Co zrobić, gdy odprawa została źle obliczona?

Pracownik powinien poprosić pracodawcę o przedstawienie podstawy wyliczenia. Należy sprawdzić między innymi stałe dodatki, średnie premie, prowizje, nadgodziny oraz zastosowany okres rozliczeniowy.

Jeżeli firma odmówi korekty, pracownik może dochodzić niewypłaconej części świadczenia przed sądem pracy. Przydatne będą umowa o pracę, regulamin wynagradzania, paski płacowe, zestawienia premii i dokument potwierdzający datę oraz przyczynę ustania zatrudnienia.

W przypadku skomplikowanego wynagrodzenia albo sporu dotyczącego związku odejścia z emeryturą warto skonsultować dokumenty z prawnikiem prawa pracy lub specjalistą ds. kadr i płac.

Warto sprawdzić przed odejściem:

• czy rozwiązanie umowy wskazuje związek z przejściem na emeryturę lub rentę,
• czy podstawa obejmuje wszystkie stałe składniki wynagrodzenia,
• czy premie i prowizje obliczono ze właściwego okresu,
• czy odprawa została pomniejszona wyłącznie o należny PIT,
• czy termin wypłaty odpowiada dacie ustania zatrudnienia.